Nu de babyboomers hun vermogen doorgeven aan de volgende generatie, hopen goede doelen op een deel van de miljardenstroom. Legaten kunnen het verschil maken tussen droom en daad. “Ik heb geen kinderen, dus kan ik alles nalaten aan goede doelen.”

De belle-époquegevel is een verademing tussen de fantasieloze gevels van de nieuwe appartementsblokken langs de brede laan in Blankenberge. Het herenhuis, met drie verdiepingen en siermetselwerk in de voorgevel, ademt grandeur. Toch is hier geen vermogende advocaat of dokter gehuisvest, maar biedt het huis een plaats aan de minstbedeelden in de samenleving: kinderen uit kansarme gezinnen. Het herenhuis is de Blankenbergse vestiging van Centrum voor Kind en Gezinsondersteuning (ckg) Kapoentje, dat langs de hele kuststrook hulp biedt aan gezinnen met jonge kinderen “waar het evenwicht even zoek is”, zoals het centrum het zelf uitdrukt. De gezinnen worden thuis begeleid, de kinderen overdag opgevangen.

Het huis is er gekomen dankzij een gulle geefster die ckg Kapoentje in haar testament had opgenomen. Toen ze in 2022 overleed, vloeide er, na aftrek van belastingen, zo'n 85.000 euro naar het centrum. Daarmee was het startkapitaal voorhanden om een oude droom te realiseren: een fysieke aanwezigheid in Blankenberge, naast de hoofdvestiging in Oostende. Het geld volstond als eigen inbreng om de rest van de koopsom bij de bank te lenen.

Maud Blondé, beleidsmedewerker bij ckg Kapoentje, herinnert zich het ­telefoontje van vier jaar geleden nog alsof het gisteren was. Het was de vzw Testament.be die het heuglijke nieuws meedeelde. Die organisatie zet zich in voor de opname van goede doelen in ­zoveel mogelijk testamenten. Kapoentje heeft zich daar vijftien jaar geleden bij aangesloten. “Je hoopt er natuurlijk wel op, maar het nieuws kwam toch nog ­onverwacht”, blikt ze terug. “Ik vermoed dat het legaat kwam van iemand zonder kinderen. We waren niet de enige begunstigde, er was nog een andere erf­genaam, maar niet in rechte lijn. We hebben wel meer dan 50.000 euro aan erfbelasting moeten betalen.” Dat laatste had te maken met het zogenaamde duolegaat, een constructie die in Vlaanderen intussen is afgeschaft.

De erflaatster was niet bekend bij Kapoentje. Ze woonde zelfs in een heel ander deel van het land, zo bleek toen Blondé contact opnam met de notaris om het legaat juridisch af te handelen. Maar ze had sympathie voor de activiteiten van Kapoentje. Haar naam figureert niet op het bord in de hal, dat de feestelijke opening van het huis in 2023 memoreert. Toch is het grotendeels aan haar te danken dat op het gelijkvloers nu de baby's en peuters in een ruime, lichte leefruimte ronddartelen. Tussen het speelgoed laveren drie medewerksters die een oogje in het zeil houden. Sommige kinderen slapen, andere spelen, drie peuters zitten smakelijk te peuzelen. Het vredige tafereel contrasteert met de moeilijke situatie waarin ze opgroeien. “Sommige van deze kindjes hebben al meer meegemaakt dan een gewone mens in zijn hele leven”, zegt Blondé. Het gaat dan om moeilijke ­gezinssituaties, armoede, soms zelfs geweld.

Zilveren tsunami

De anonieme geefster is een vertegenwoordigster van een groeiende groep mensen die de tijdens hun leven opgebouwde rijkdom wil inzetten om de wereld een beetje beter te maken. Sommigen kiezen ervoor om met het geld kankeronderzoek of natuurbehoud te financieren, anderen willen na hun dood bijdragen aan meer rechtvaardigheid en kansengelijkheid. Daarmee vormen ze een tegenwicht tegen de groeiende vrees dat erfenissen de ongelijkheid doen stijgen, en een 'erfocratie' in de hand werken. Die vrees neemt toe nu de fortuinen van de babyboomers overgaan naar de volgende generatie. De zogenaamde Great Wealth Transfer staat te boek als de grootste vermogensoverdracht tussen generaties in de geschiedenis. Als de trend in Vlaanderen zich voortzet, zou tussen nu en 2040 zowat 1.200 miljard euro overgedragen worden.

Legaten aan goede doelen zitten in de lift. Volgens de Legatenbarometer, een jaarlijkse uitgave van de Hogeschool Gent in samenwerking met testament.be, overweegt 29 procent van de Belgen een deel van zijn of haar erfenis zo na te laten. Volgens schattingen is het totale bedrag dat goede doelen jaarlijks aan legaten ontvangen in vijftien jaar ongeveer verviervoudigd. “Voor goede doelen biedt de Great Wealth Transfer een enorm potentieel”, zegt Charlotte Rachels van testament.be. Ze spreekt over een “zilveren tsunami” aan nalatenschappen die de komende twintig jaar zal vrijkomen.

Spectaculaire legaten halen af en toe de krant. Een Mechelse weduwe liet haar vastgoed, inclusief reusachtige tuin, na aan de stad om er een park van te maken. Het dierenasiel in Brugge kon dankzij een legaat van meer dan een miljoen euro een splinternieuw gebouw laten optrekken. In Herentals werd zelfs een nieuwe modernistische kerk gebouwd dankzij het legaat dat een schatrijke weduwe bijna een halve eeuw eerder had nagelaten.

Ook de vzw Niño Feliz ontving ­recentelijk een groot legaat: een kinderloze dame liet 600.000 euro na. Het geld is bestemd voor de ondersteuning van arme families in de Boliviaanse stad Santa Cruz, waar Niño Feliz al 35 jaar actief is. Via donateurs in België worden voeding, gezondheid, vorming en persoonlijke ontwikkeling van kansarme families gefinancierd. “Ik vermoed dat deze dame haar geld bestemd heeft voor arme kinderen die het echt nodig hebben”, zegt Marie-Christine Viaene (69), de bezieler van de vzw die in Bolivia 68 mensen in dienst heeft. Ze heeft de geefster wel ontmoet: ze kwam kennismaken op een evenement dat georganiseerd was door testament.be.

Het geld is heel welkom: de vzw is bezig met de bouw van een tweede vestiging in de buitenwijken van Santa Cruz. Het is de eerste maal dat de vzw zo'n groot legaat ontvangt. “Veel mensen willen wel een goed doel opnemen in hun testament, maar dan het liefst in België”, zegt Viaene. “Dat geldt zeker voor de jongere generatie.” Eigenlijk overwoog Viaene om haar lidmaatschap van testament.be op te zeggen, maar vlak voordat het zover was, kwam het nieuws over het legaat. “Alsof de voorzienigheid er een hand in heeft gehad”, lacht ze.

77 euro

De 354 organisaties die cijfergegevens beschikbaar stelden voor de Legaten­barometer, ontvingen in 2024 ruim 215 miljoen euro aan legaten. Een schijntje tegenover de 14 miljard euro aan erfenissen die in 2024 werden nagelaten in Vlaanderen alleen al. Vooral organisaties in de gezondheidszorg zijn populair. De Stichting tegen Kanker en Artsen zonder Grenzen halen jaarlijks ettelijke tientallen miljoenen euro op aan legaten. Voor de Alzheimer Liga of de Parkinson Liga zijn legaten zelfs goed voor meer dan de helft van de inkomsten. Maar het omgekeerde komt ook voor. Het kleinste legaat dat via de Legatenbarometer werd gemeten bedroeg 77 euro.

De laatste jaren neemt het totaalbedrag wel af. Dat heeft niets te maken met de bekommernissen van erflaters, maar alles met de fiscale wetgeving. Meer bepaald de afschaffing van het fiscaal aantrekkelijke duolegaat bezorgt de goededoelensector hoofdbrekens. Het duolegaat werkte als volgt: wie een goed doel in zijn testament opnam, kon de belastingen voor andere erfgenamen door dat goede doel laten betalen. De regeling maakte legaten populair, omdat er ook een opportunistisch kantje aan zat. Een legaat aan een goed doel was ­financieel voordelig voor de andere ­nabestaanden. Een huidig probleem is dat heel wat testamenten die nog een duolegaat bevatten daardoor moeilijk of niet uitvoerbaar geworden zijn. Als de erflater het duolegaat niet heeft laten schrappen, moet het goede doel het legaat vaak weigeren.

Nu geldt voor zowel schenkingen als legaten aan goede doelen in Vlaanderen een erfbelasting van 0 procent. De legatenstroom is versmald: nu nemen alleen de mensen die het goede doel een warm hart toedragen een legaat op in hun testament. Vroeger waren dat ook de mensen die hun totale afdrachten aan de fiscus wilden beperken via het duolegaat.

Ook het legaat aan ckg Kapoentje kwam via een duolegaat tot stand. Vandaar dat er nog een forse som aan de fiscus moest worden overgemaakt. De ­populariteit van dat systeem was vijftien jaar geleden een van de redenen voor de aansluiting bij testament.be, zegt Blondé. “Onze werkings- en personeelskosten worden weliswaar gesubsidieerd, maar we zijn altijd proactief op zoek naar extra financieringsmogelijkheden. Daarom organiseren we ook activiteiten, zoals een wafelenbak.”

Geëngageerd en kinderloos

Voor Virginie (55) uit Brussel was dat niet de voornaamste reden om haar volledige vermogen via een testament aan goede doelen na te laten. Ze wil niet met haar achternaam in de krant, omdat ze niet wil dat familie of naasten de details over haar erfenis te weten komen. Maar al heel lang geleden besloot ze om alles wat ze had na te laten aan organisaties die zich inzetten voor een betere wereld. “Toen ik 26 was, werd bij mij uitgezaaide kanker vastgesteld. Ik verwachtte niet dat ik nog dertig zou worden. Het beetje geld dat ik had, wilde ik toen aan een goed doel schenken. Ik ben sindsdien nooit officieel genezen verklaard. Ik heb mijn testament een paar keer aangepast, maar nog steeds is honderd procent bestemd voor goede doelen.”

Ze heeft de goede doelen bewust uitgekozen. Het zijn organisaties die zich bezighouden met zaken die haar na aan het hart liggen: opvoeding en onderwijs in ontwikkelingslanden, en dierenrechten in België. De organisaties wil ze niet met naam noemen, omdat ze als donateur anoniem wil blijven. “Ik heb geen kinderen, dus dat maakt het mogelijk om alles na te laten aan goede doelen. Dat stemt helemaal overeen met wie ik ben, want al als kind was ik sterk geëngageerd. Ik hielp de parochiepriester al met het inzamelen van geld voor de missionarissen in Sri Lanka en Haïti. Nu ben ik voogd van een weesjongen in ­Senegal.”

Virginie lijkt het perfecte profiel te hebben van de erflaters op wie testament.be mikt: geëngageerd, kinderloos of ervan overtuigd dat anderen het geld beter kunnen gebruiken dan hun eigen erfgenamen. Charlotte Rachels: “De drempel voor legaten is verlaagd. Dat komt deels doordat wij en onze leden al negentien jaar aan de weg timmeren, maar het is ook een generatiekwestie. De stille generatie en de babyboomers zijn eerder terughoudend, terwijl de jongere generaties minder schroom hebben om te praten over geld en erfenissen. Net zoals er bij die generaties ook over loon meer transparantie is. Jongere erflaters engageren zich ook op een andere manier. Ze doneren meer projectmatig, ze willen echt weten wat er met het geld gebeurt. De generatie van onze ouders vertrouwde erop dat de organisatie het best wist hoe het geld besteed moest worden.”

De toename van het aantal kinder­loze koppels en alleenstaanden speelt de legaten in de kaart, maar volgens ­Rachels zijn er ook meer en meer mensen met kinderen die na hun dood een goed doel willen steunen. Ze zien dat als een deel van hun identiteit en attitude, en ze willen dat meegeven aan hun kinderen. “De boodschap aan de kinderen is dan: dit is wie wij zijn, waar we voor staan en wat we doen”, zegt Rachels. Kinderen volledig onterven ten bate van een goed doel is weliswaar wettelijk niet mogelijk. Maar wie een testament opstelt, mag over de helft van de nalatenschap vrij beslissen. Het gaat soms om grote bedragen, zegt Rachels. “Er zijn veel mensen met weinig, maar ook veel mensen met veel.”

Virginie behoort niet tot die laatste categorie, maar het gaat haar om het principe. “Aangezien ik geen kinderen heb, zou het geld bij mijn overlijden zonder testament naar mijn ouders en mijn broer gaan. Maar zij hebben al geld genoeg. Mijn standpunt is: ik heb geen kinderen, maar er zijn genoeg kinderen op de wereld die mijn geld goed kunnen gebruiken.”

Denkers en doeners

Ondanks de aangroei van de intergenerationele vermogensoverdracht is het nog altijd hard werken om mensen ­ervan te overtuigen een legaat op te ­nemen in hun testament, zegt Rachels. “Het is een niche. Je moet de juiste tone of voice zien te vinden, anders sla je de bal mis.”

De dood vermelden is niet verstandig. “Wel hebben we het over future ­generations , en dat waar je hart ligt verder doen leven.” Als rasechte marketeers bakenen de teamleden van testament.be hun doelgroepen af. Rachels spreekt over denkers en doeners. De eerste groep denkt nog na over het testament. “Die moet je inspireren en sensibiliseren.” Ze moeten ervan overtuigd worden de stap naar de notaris daadwerkelijk te zetten. De doeners zijn degenen die effectief aan de slag gaan met het schrijven van hun testament of dat al gedaan hebben. Zij behoren meestal tot de babyboomgeneratie. Met het oog op de Great Wealth Transfer zijn vooral de doeners nu een prioritaire doelgroep om te activeren, en de denkers om te sensibiliseren.

Rachels wil graag dat mensen zo snel mogelijk alles vastleggen. “Mensen wachten vaak te lang. Het brengt gemoedsrust als alles goed geregeld is.” Virginie treedt haar bij. “Ik zou zeker aanraden om niet te lang te wachten. Je moet er rekening mee houden dat er best wel wat tijd voorbijgaat voordat alles goed geregeld is. Bij mij was dat een jaar. De notaris stelt een tekst op, die herlees je, de notaris verwerkt de opmerkingen, dan volgt de definitieve goedkeuring en de registratie.”

Ze heeft ook de tips gevolgd van testament.be. Bijvoorbeeld altijd een alternatief voorzien voor het geval dat het goede doel niet meer bestaat op het ­moment van overlijden. En liever percentages vermelden dan concrete bedragen. Je weet immers niet hoe groot je nalatenschap uiteindelijk zal zijn.

Copyright: De Standaard
Journalisten: Giselle Nath & Ruben Mooijman